ABD Başkanı Donald Trump ne kadar değişik bir kişiliğe sahip olduğunu her fırsatta göstererek insanları şaşırtmaya devam ediyor. Bir hekim olarak beni şaşırtan konu ise bir ilaç hakkında söyledikleri oldu.
Trump ağrı kesici ve ateş düşürücü olarak yaygın kullanılan Tylenol isimli ilacın (etkin maddesi asetaminofen) gebelerde kullanılması durumunda otizme, hattâ dikkat eksikliği bozukluğuna (ADHD) yol açacağını ve bu nedenle de kesin olarak kullanılmaması gerektiğini, herhangi bir bilimsel araştırmanın sözünü etmeden, net bir şekilde açıkladı.
Bu sonuca varmak için elde yeterli veri olmadığını bu konunun uzmanları ve çeşitli tıbbi kuruluşlar açıkladı. Ben bu konuya girmeyeceğim. Elbette ilaçların yan etkileri var ve geçmişte acı deneyimler de yaşandı.
Ancak, bana çok garip gelen birinci nokta bu açıklamanın direkt olarak ABD Başkanından gelmesi. İkincisi de ilacı içindeki etkin maddenin ismini vererek değil de piyasa ismi ile afişe etmesi. Olayın arkasında başka hesaplar olabileceği akla gelmiyor değil.
Türkiye’de ilaç parasetamol olarak pazarlanıyor. Asetaminofen ve parasetamol arasında kimyasal veya tedavi edici açıdan hiçbir fark yok. İkisi de tamamen aynı ilaç bileşiği ve aradaki tek fark isimleri. Bizde parasetamol içeren birçok ilaç var ve en meşhuru da Parol.
Gebelerde kullanılan ilaçlarla ilgili en acı tecrübe Talidomid ile yaşandı. Talidomid, dünya çapında birçok ülkede satılan bir uyku ilacı ve sakinleştiriciydi. İlaç, 1957-1961 yılları arasında değişik markalarla satıldı ve kadınlar tarafından hamilelik dönemindeki sabah bulantıları için de kullanılıyordu.
İlacın gebelerde kullanılması ile birlikte fokomeli adı verilen anomaliye neden olduğu anlaşıldı. Fokomeli bir el ve ayak anomalisi. Bu kişilerde kollar ve bacaklar gelişmiyor ve sonuç olarak da el ve ayaklar doğrudan gövdeye yapışık oluyor. İlaç ancak ciddi hasarlar verdikten sonra yasaklandı.
Ağrı kesici ve ateş düşürücü ilaçlar dünya üzerinde en yaygın olarak kullanılan ilaçlardır. Zaman zaman bazı ilaçlar bu alanda lider duruma gelir. Benim çocukluğumda bu alanın lideri Aspirin’di (asetil salisilik asit). 1950-1970 yılları arasında Aspirin yutmamış bir çocuk veya erişkin yoktur muhtemelen.
Önce çocuklarda Aspirin kullanımının Reye Sendromu denilen, karaciğer yetmezliği ile seyreden ve ölümcül olabilen bir klinik tablo ortaya çıkardığı anlaşıldı. Bu oran milyonda bir olarak veriliyor. Bu nedenle önce çocuklarda ve daha sonra da mide kanamasına yol açabileceği için erişkinlerde bu amaçla kullanımı durduruldu.
Aspirin ağrı kesici, ateş düşürücü olarak liderliği kaybetti ama günümüzde düşük dozda kan sulandırıcı özelliği ile kullanımı çok yaygın.
Aspirin’in tahtına 1980-1990 yıllarında Novaljin (matamizol) oturdu. O dönemlerde acil servislere gribal şikayetler ve yüksek ateş ile başvuran hastalara hemen bir Lincosin/Novaljin kombinasyonu kalçadan yapılırdı. Bu ilacı hap veya iğne olarak almamış olan kişi sayısı da çok az olmalı. SSK da kendi ilaç fabrikasında ilacı Seskaljin olarak üretiyordu.
Benim zorunlu hizmette çalıştığım SSK hastanesine gece acile gelen 100 hastanın en az yarısı Lincosin/Novaljin iğnesini tatmıştır. İlginç bir şekilde ertesi gün bu hastalar iyileşirdi. Lincosin bir antibiyotik ve bu kadar kısa sürede etkili olamayacağından, yararlı olan ilacın ateş düşürücü ve ağrı kesici olarak etkili olan Novaljin olduğu açıktı.
Bu durumda gelen hastalara sadece Novaljin yaptırmaya başladım ama kısa sürede bu duyuldu ve hastalardan itirazlar geldi, neredeyse isyan çıktı. Halkımız Lincosin olmadan Novaljin’in bir işe yaramayacağı konusunda kararlıydı. Hemen eski düzene döndük.
Novaljin’in liderliği de kandaki beyaz küreleri düşürüp ölüme yol açabilen “agranülositoz” nedeni olduğu anlaşıldığında sona erdi. Bunun için verilen oran da milyonda bir. Aslında tüm ilaçlarda allerji ve anaflaktik şok oranı da milyonda bir. Novaljin bazı ülkelerde yasaklandı ama ülkemizde halen mevcut.
İşte o günlerden sonra bu alanı asetaminofen/parasetamol doldurdu. Şu anda Türkiye’de ve dünyada en yaygın olarak kullanılan ağrı kesici/ateş düşürücü ilaç bu.
ABD’de asetaminofen içeren tek ilaç Tylenol değil elbette ve asetaminofen patentinin süresinin dolduğu 1970’lerin ortalarından beri ilacın jenerik versiyonları satılıyor. Ama başkan Trump direkt olarak bu ismi belirtti. Ayrıca böyle bir risk hakikaten varsa bunu açıklamak sağlık otoriteleri ve sağlık bakanlığı dururken başkana mı düşer?
Bakalım bu açıklama asetaminofen/parasetamol tahtını sarsar mı? Yoksa hedefte ilacı üreten Kenvue şirketi mi var? Bu açıklama sonrası otizmli çocuğu olan ailelerden şirket aleyhine davalar açılacağı açık.
Tuhaf şeyler oluyor.
