“Hani mesela birisinin birisiyle husumeti olur... Hiç beni tanımıyor ki. Tanımadığı bir insandan insan nasıl nefret eder ki?”
İBB Davası’nda Medya AŞ Genel Müdürü Fatoş Pınar Türker’in çok etkileyici mahkeme ifadesinde kendisini sorgulayan savcıyı kastederek söylediği bu sözler, insani bir şaşkınlığı anlatıyor: Beni tanımayan biri bana neden böyle davranıyor? Aramızda geçmiş yok, kişisel bir husumet yok. O halde bu sertlik, bu öfke, bu peşin hüküm nereden geliyor?
Ama devlet söz konusu olduğunda mesele çoğu zaman basitçe “tanımamak” değildir. Tam tersine, devletin vatandaşa kendi siyasal, kültürel ve ahlaki kalıpları içinden bakarak onu fazlasıyla kesin ve fazlasıyla dar bir biçimde “tanımasıdır.” Fatoş Pınar Türker’in cümlesindeki sarsıcılık da buradan gelir. “Beni tanımıyor ki” derken, karşısındaki kişinin kendisini bir insan olarak görmediğini anlatır. Oysa devletin bakışındaki asıl sorun çoğu zaman bilgisizlik değil, kalıplaştırılmış bilgidir. Kişiyi hikâyesiyle değil, yerleştirildiği dosyayla; sözüyle değil, ait sayıldığı kampla; niyetiyle değil, ona yakıştırılan siyasal anlamla değerlendirir. Böylece tanıma, anlamanın değil, dışlamanın aracı haline gelir.
Devletin husumeti bu yüzden kör değil, seçicidir. Rastgele işlemez. Kimin ne söylediğine, nerede durduğuna, hangi toplumsal kesimle ilişkilendirildiğine ve hangi siyasal ihtimali temsil ettiğine bakar. Bir dönemde inancını kamusal alanda görünür kılan Müslüman kadın devlete tehdit görünür; başka bir dönemde laik-modern kadın. Bir dönemde Kürt vatandaş, başka bir dönemde sosyalist, sendikacı, öğrenci, feminist, gazeteci, çevreci ya da ezilenlerin hakkını savunan biri “sakıncalı” hanesine yazılır.
Devletin teşhisi
Gündelik hayattaki husumetin çoğu zaman bir geçmişi, bir teması, bir zarar görme duygusu vardır. İnsan tanıdığına öfkelenir; kendisine kötülük ettiğini düşündüğü biriyle hesaplaşır. Devletin husumeti ise böyle işlemez. Bir savcı, polis, hâkim ya da bürokrat karşısındakine kişisel olarak kızdığı için değil; onu belli bir siyasal bağlam içinde gördüğü için sert davranır. Kişiyi ait sayıldığı çevreyle birlikte okur.
Bu bakışı besleyen kaynaklardan biri de iktidarların meşruiyetlerini geçmiş yarılmalar üzerinden kurmasıdır. Böylece karşılarındaki vatandaş yalnızca bir kişi, sanık, gazeteci ya da muhalif değil; yıllardır anlatılan siyasal kamplaşmanın “öteki tarafı” haline gelir. Bu kamplaştırıcı dil, devlet adına yetki kullananların tavrına da sızar.
Bir kez bu çerçeve kurulduğunda gerisi kolaylaşır. Devletin “tanıdığı” vatandaş artık yönetilmesi, sınırlandırılması, gerektiğinde cezalandırılması gereken bir unsur haline gelir.
Beka, sadakat ve makbul vatandaş
Türkiye’de “devlet aklının” en yerleşik kabullerinden biri “devletin bekası” fikridir. Sorun, devletin her itirazı bu fikir üzerinden okuyarak vatandaş haklarını geri plana itmesiyle başlar. Bu noktada devlet, vatandaş için var olan bir kurum olmaktan çıkar; vatandaşı kendi devamlılığı için araçsallaştıran bir yapıya dönüşür. Beka fikri de bu dönüşümü kolaylaştırır: Devlet kendisini sürekli tehdit altında gördüğünde, vatandaşları sadakat ve şüphe ekseninde değerlendirir. Kim sadık, kim itiraz ediyor, kim çoğunluğun dışında bir söz söylüyor?
Böylece vatandaşlık, eşit haklar zemininden çıkar; sadakat ve şüphe arasında bölünmüş bir alana dönüşür. Vatandaş devlet izin verirse konuşur. Hak, devlet hoş görürse kullanılır.
Bu anlayışın doğal sonucu “makbul vatandaş” ayrımıdır. Herkes kâğıt üzerinde vatandaş olabilir; ama herkes devletin gözünde aynı ölçüde makbul değildir. Makbul vatandaş, sınırını bilen, devletten fazla şey istemeyen, itirazını büyütmeyen vatandaştır. Şüpheli vatandaş ise hakkını arayan, soru soran, kendisini devletin uygun gördüğü kimliğe ve sessizliğe hapsetmeyi reddeden kişidir. Devletin husumeti de tam bu ayrımda kurulur: Birini korunacak yurttaş, diğerini denetlenecek risk olarak görür.
Burada önemli olan, devletin vatandaşı tanımaması değil, onu makbullük ölçüsüne göre tanımlamasıdır. Devlete benzeyen vatandaş sevilir; devlete mesafe koyan vatandaştan kuşkulanılır. İtaat eden vatandaş korunur; talep eden vatandaş tehdit olarak görülür.
Oysa modern vatandaşlık fikri bunun tam tersine dayanır. Vatandaş, devletin lütfuyla var olmaz; devlet, vatandaşın haklarını güvenceye almak için vardır. Eşit vatandaşlık da makbul vatandaş ayrımının reddidir. Devlet ve onun adına yetki kullanan herkes, kendisini seveni de eleştireni de kendisine oy vereni de vermeyeni de çoğunluğa benzeyeni de benzemeyeni de aynı hak zemini içinde görmek zorundadır.
Bu eşitlik yalnızca anayasa maddelerinde, mahkeme kararlarında ya da soyut hukuk ilkelerinde değil; en sıradan devlet-vatandaş karşılaşmasında da sınanır. Bir devlet görevlisinin karşısındaki vatandaşa “sen” diye değil “siz” diye hitap etmeyi öğrenmesi bu yüzden önemlidir. Mesele yalnızca nezaket değildir; devletin vatandaşı azarlanacak, küçümsenecek, hizaya sokulacak biri olarak mı, yoksa hak sahibi ve onuru dokunulmaz bir kişi olarak mı gördüğünü gösteren küçük ama anlamlı bir işarettir.
İtirazın teşhis edilmesi
Bir devletin vatandaşına bakışını anlamanın en iyi yollarından biri, itiraza nasıl karşılık verdiğine bakmaktır. Çünkü vatandaşlık yalnızca seçim günü sandığa gitmek değildir. Gerektiğinde devlete karşı söz söyleyebilmek, kamusal alanda görünür olabilmek, ortak hayatın nasıl düzenleneceğine müdahil olabilmektir.
Türkiye’de ise itiraz çoğu zaman siyasal katılım olarak değil, güvenlik sorunu olarak görülür. Bir basın açıklaması, bir öğrenci eylemi, bir işçi direnişi, bir kadın yürüyüşü, bir çevre protestosu kolayca kamu düzenine tehdit diye damgalanabilir. Böylece anayasal bir hak olan toplantı ve gösteri özgürlüğü, izin verildiği ölçüde kullanılabilen kırılgan bir alana dönüşür.
Geçtiğimiz günlerde Ankara’da öğretmenlerin yaşadıkları da aynı devlet refleksinin sonucudur. Özel sektör öğretmenleri taban maaş, güvenceli çalışma ve insanca yaşayabilecekleri koşullar istiyor; mülakat mağduru öğretmenler ise kendilerine verilen atama sözlerinin tutulmasını talep ediyordu. Yani ortada devlete yönelmiş bir tehdit değil, hak arayan yurttaşlar vardı. Fakat devlet bu talepleri dile getirenleri dinlenmesi gereken bir vatandaş topluluğu olarak değil, kontrol altına alınması gereken bir kalabalık olarak gördü. Öğretmenlerin Meclis önünde açıklama yapma isteğine verilen cevap müzakere değil, sert bir polis müdahalesi ve gözaltılar oldu.
Burada derinlerde yatan sorun, devletin vatandaşın sözünü meşru kabul etmemesidir. Vatandaş konuştuğunda devlet dinlemek yerine teşhis eder: Kim bunlar? Arkalarında kim var? Hangi siyasi hesabın içindeler? Böylece talep, talep olmaktan çıkar; şüphe verisine dönüşür.
Bu, vatandaşlık ilişkisinin tersine çevrilmesidir. Demokratik bir düzende devlet, vatandaşın itirazını yönetilmesi gereken bir arıza olarak değil, siyasal hayatın olağan bir parçası olarak görmek zorundadır. İtiraz, devleti zayıflatan değil, onu sınırlandırarak meşrulaştıran bir haktır.
Fakat vatandaşından korkan devlet için her kalabalık potansiyel tehlikedir. Her slogan, düzeni bozma ihtimalidir. Her örgütlenme, kontrol dışı bir güçtür. Bu nedenle böyle bir devlet, toplumu sürekli izlemek, bölmek, dağıtmak ve gerektiğinde cezalandırmak ister. Vatandaşın devlete bakışı da buna göre değişir: Devlet artık ortak yaşamı düzenleyen bir kurum değil, karşısında dikkatli olunması gereken bir otoritedir.
Hukuk güvence mi, teşhis aracı mı?
Bu mekanizma adliyede, karakolda, okulda, valilikte, belediyede, en çok da mahkeme salonunda görünür. Hukuk, vatandaşın devlet karşısındaki en temel güvencesi olması gerekirken, vatandaşı hizaya sokmanın aracına dönüşür.
Hukukun temel işlevi, devleti sınırlamak ve vatandaşa “devlet sana her istediğini yapamaz” diyebilmektir. Fakat hukuk siyasal iktidarın veya devlet reflekslerinin uzantısı haline geldiğinde, artık koruyucu değil cezalandırıcı bir mekanizma olarak işlemeye başlar. Aynı söz bir kişi için ifade özgürlüğü, başka biri için suç; aynı eylem bir grup için demokratik hak, başka bir grup için tehdit sayılabilir.
Böyle bir hukuk düzeninde hakkındaki kanaat, kişiden önce salona girer. Eylemden önce aidiyet, delilden önce kanaat, savunmadan önce siyasal bağlam gelir. Kişi ne söylerse söylesin, çoğu zaman daha önce yerleştirildiği kalıbın içinden dinlenir.
Bunun nedeni fiilin kendisinden çok, failin siyasal konumuna bakılmasıdır. Oysa hukuk kişiyi insan olarak değil, siyasal kategori olarak okuduğunda eşitlik duygusu zedelenir.
Bu eşitsizlik, vatandaşın devlete güvenini aşındırır. Çünkü adalet duygusu yalnızca mahkeme kararlarıyla değil, vatandaşın gündelik deneyimiyle kurulur. İnsanlar güçlü olanın korunduğunu, zayıf olanın kolayca ezildiğini gördüğünde; iktidara yakın olanın cezasız bırakıldığını, muhalif olanın hızla cezalandırıldığını düşündüğünde hukuk, işleyen bir güvence sistemi olmaktan çıkar; yalnızca kâğıt üzerinde var olur.
Böyle bir düzende vatandaş, hakkını ararken bile tedirginlik duyar. Şikâyet etmekten, dilekçe vermekten, açıklama yapmaktan, sosyal medyada yazmaktan, bir toplantıya katılmaktan çekinir. Yasaklara gerek bile kalmadan kendini sansürlemeye başlar. Çünkü hukuk artık yalnızca hak aramanın zemini değil; gerektiğinde vatandaşa karşı işletilebilecek bir tehdit ihtimalidir.
Belirsizlik de güçlü bir baskı aracıdır. “Başıma bir şey gelir mi?” sorusu, çoğu zaman cop kadar, mahkeme kadar, gözaltı kadar etkilidir. Böylece devlet, yalnızca cezalandırdığı kişileri değil, cezalandırılma ihtimalini aklına düşüren herkesi disipline eder.
Bu tersine dönmüş ilişki, vatandaşın gündelik hayatında da hissedilir. Devlet, yoksulluk, barınma, eğitim, sağlık ya da insanca çalışma koşulları söz konusu olduğunda çoğu zaman ağır, eksik ve mesafeli görünür. Fakat aynı vatandaş itiraz ettiğinde, hakkını aradığında, meydanda göründüğünde birden hızlı, sert ve etkili hale gelir. Vatandaşa verilen mesaj açıktır: Seni korumakta eksik kalabilirim; ama seni denetlemekte eksik kalmam. Vatandaşına husumet duyan devlet tam da bu dengesizlikte somutlaşır: korumada eksik, bastırmada hazır devlet.
Devlet kimin hizmetkârı?
Bütün bu tablo bizi temel bir soruya getirir: Devlet vatandaşından neden bu kadar korkar?
Bu soruyu sorarken “devlet” dediğimiz şeyi kendi başına gören, işiten, düşünen bir varlık gibi düşünmemek gerekir. Devlet, soyut bir kudret değil; belirli bir devlet anlayışına sahip iktidarlar, bürokratik kadrolar, yargı mensupları, güvenlik aygıtları ve kamu görevlileri eliyle işleyen bir ilişkiler bütünüdür. Dolayısıyla vatandaşından korkan, onu tehdit olarak kodlayan, ona kötü davranan şey de havada duran soyut bir devlet değil; devleti böyle anlayan ve böyle işleten kadrolardır.
Eğer bu kadrolar tek bir düşünce kalıbına bağlı olanlar arasından seçiliyorsa, vatandaşa da o kalıbın içinden bakarlar. Alnı secdeye değmeyeni eksik, “Tanrı Dağı kadar Türk” kalıbını benimsemeyeni “milli şuurdan yoksun” gören anlayış devlete hâkim olduğunda, sorun yalnızca kadroların kimlerden oluştuğu olmaktan çıkar; vatandaşlık fikrinin kendisi daralır. Buna karşılık farklılıkları tehdit değil zenginlik sayan; seksen beş milyonluk bir toplumun birbirinden çok farklı hayatlar, inançlar, kimlikler, itirazlar ve beklentilerden oluştuğunu kavrayabilen insanlar devlette yer bulduğunda, vatandaşla kurulan ilişki de değişir. Bu yüzden devletin vatandaşa nasıl göründüğü, kadrolarının nasıl bir anlayışla oluşturulduğunun da yansımasıdır.
Tam da bu nedenle asıl mesele kadroların kimlerden oluştuğu değil, onları belirleyen devlet fikridir. Burada asıl ayrım güçlü devlet ile zayıf devlet arasında değil; devleti vatandaşlara hizmet etmekle yükümlü, denetlenebilir ve eleştirilebilir bir kurum olarak gören anlayış ile onu kutsallaştıran ve vatandaşı devletin hizmetine koşulmuş bir varlık gibi gören anlayış arasındadır.
İlk anlayışta devlet kadroları vatandaşın sözünden korkmaz. Meydanı, gazeteciyi, öğrenciyi, işçiyi, kadını, azınlığı ya da muhalifi tehdit kategorisi olarak kodlamaz. Eleştiriyi yıkıcı bir saldırı değil, demokratik hayatın olağan parçası sayar. Vatandaşın hak talebini devlet otoritesine hakaret olarak değil, devletin varlık nedenini hatırlatan meşru bir söz olarak görür.
İkinci anlayışta ise devlet sürekli sadakat ister; düşman arar, içeriyi ve dışarıyı ayırır, her farklılığı risk olarak okur. Her bağımsız söz, her örgütlü talep, her eşitlik arayışı, her kimlik iddiası düzeni sarsabilecek bir işaret gibi görünür. Böyle bir anlayışta vatandaşın görevi soru sormak değil susmak, hak talep etmek değil minnet duymak, denetlemek değil boyun eğmektir.
Devlet toplumdan uzaklaştıkça vatandaşı anlamak yerine sınıflandırmaya, dinlemek yerine denetlemeye, hizmet etmek yerine hizaya sokmaya yönelir. Denetledikçe güven kaybeder; güven kaybettikçe daha fazla baskıya ihtiyaç duyar.
Bu döngüyü kırmanın yolu, devleti demokratikleştirmekten geçer: hukukun güvenceye, itirazın hakka, vatandaşlığın sadakat değil eşitlik ilişkisine dönüşmesinden. Çünkü vatandaşına husumet duyan devlet korku üretebilir, sessizlik yaratabilir, itaat sağlayabilir; ama gerçek meşruiyet kuramaz. Devletin değeri, vatandaşını ne kadar susturduğuyla değil, onun onurunu, sözünü ve hakkını ne kadar koruyabildiğiyle ölçülür.
Asıl demokratikleşme de burada başlar: Devletin vatandaşı kendi korkularına göre teşhis etmekten vazgeçtiği; kendisini vatandaşın efendisi değil, hizmetkârı saydığı yerde.
